Tanderosie

Goede mondhygiëne in combinatie met de natuurlijke bescherming die ons speeksel voortdurend biedt, zou voldoende moeten zijn voor een gezond gebit. Mis! Want met poetsen halen we juist weer een deel van de beschermlaag op ons gebit weg, waardoor zuren die niet uit de mondbacteriën komen, juist weer meer kans krijgen ons tandglazuur of de blootliggende tandwortel aan te vallen. Dat noemen we tanderosie. Het komt dus aan op het vinden van de juiste balans.
Wat is tanderosie?
Tanderosie ontstaat als tandglazuur of de blootliggende tandwortel wordt opgelost door een zuur dat niet afkomstig is van de mondbacteriën. Wordt tanderosie niet bestreden, dan kan het tandglazuur uiteindelijk geheel verdwijnen. Vervolgens kan het blootliggende tandbeen eveneens oplossen.
Aangezien tandmineraal overwegend bestaat uit calciumfosfaat, kan het volledig oplossen in elk willekeurig zuur.
Tanderosie wordt meestal veroorzaakt door zuren afkomstig uit zure dranken (bijvoorbeeld frisdranken en vruchtensappen) en zure levensmiddelen (bijvoorbeeld fruit).
Maar ook maagzuur kan de boosdoener zijn, in de mond komend via oprispingen of overgeven (zoals bij anorexia nervosa, boulimia nervosa en alcoholisme).
Natuurlijke bescherming
Ons speeksel biedt een natuurlijke bescherming tegen tanderosie. Het neutraliseert zuren en de eiwitten uit speeksel vormen een neerslag op de tanden, dat het tandmateriaal beschermt tegen aantasting. Deze beschermlaag, de zogenaamde pellicle, wordt echter gedeeltelijk verwijderd bij het tandenpoetsen.
Het proces van tanderosie zal vooral plaatsvinden op schone tandoppervlakken, dus bij een goede mondhygiëne.
Daarentegen is die goede mondhygiëne juist weer een voorwaarde om tandcariës te bestrijden.
Als wij direct na het nuttigen van zuur de tanden poetsen, slijt het geruwde tandoppervlak sneller weg. Zowel bij tanderosie als bij tandcariës wordt het tandglazuur ontkalkt.

We moeten een goed onderscheid maken tussen tanderosie en tandcariës. Tandcariës ontstaat als een tandoppervlak niet goed is schoongemaakt.
De achtergebleven bacteriën vormen een zuur uit suiker en andere koolhydraten. Dit zuur (veelal melkzuur) wordt uitgescheiden op het tandoppervlak, waardoor de gevreesde tandcariës ontstaat. Tanderosie vindt daarentegen vooral plaats bij een goede mondhygiëne. Dat komt doordat zuur op schoon tandglazuur sterker kan inwerken.
Waaraan herkent u tanderosie?
Tanderosie van de gebitselementen herkent u aan:
⦁ de gladde vlakken aan de wang- en lipzijde worden dof en glad (vooral door frisdrank);
⦁ de kauwvlakken van de kiezen, meestal blijkt meer dan één gebitselement aangetast
(vooral door zure vaste voedingsmiddelen en frisdrank), en in de knobbels van de kiezen
kunnen zelfs uithollingen ontstaan;
⦁ de snijvlakken van de voortanden (vooral door frisdrank en citrusfruit);
⦁ de verhemeltezijde van de voortanden (vooral door oprispingen en overgeven).

Bij voortschrijdende tanderosie kan het tandglazuur geheel verdwijnen. Het lichtgeel gekleurde tandbeen wordt dan zichtbaar. Het is ook mogelijk dat vullingen van metaal en composiet boven het tandoppervlak gaan uitsteken, omdat deze vullingen niet worden aangetast, maar het omliggende tandweefsel wel.
De boosdoeners
Frisdrank
Dat de meeste frisdranken zo fris smaken komt doordat ze aangezuurd zijn met fosforzuur (wat onder meer het geval is bij cola) of citroenzuur (Up-dranken en sportdranken).
Er zijn frisdranken die per liter wel 300 gram citroenzuur bevatten!
U zult de zure smaak echter niet of nauwelijks proeven als gevolg van de toegevoegde suiker of zoetstof. Suiker maskeert de zure smaak weliswaar, maar neutraliseert het zuur niet. Aangezien het gebruik van frisdranken drastisch is gestegen (gemiddeld drinken we per hoofd van de bevolking al 2 liter per week), spreekt het vanzelf dat ook het risico op tanderosie sterk is toegenomen.
‘Light’ dranken
Van de ‘light’ dranken wordt wel eens gedacht dat zij minder slecht zijn voor het gebit doordat zij geen suiker bevatten, maar een onschadelijke zoetstof. Zij zijn inderdaad minder schadelijk dan gewone frisdranken als het om
tandcariës gaat. Maar ’light’ dranken zijn net zo schadelijk voor tanderosie omdat zij evenveel zuur bevatten.
Vruchtensappen
Net als frisdrank zijn ook alle vruchtensappen zuur en daardoor nadelig voor ons gebit.
Wijn
De meeste wijnen zijn eveneens zuur, zowel de rode als de witte. Vandaar dat bij vinologen en wijnkeurders vaak tanderosie optreedt.
Tabel 1 geeft de zuurgraad (pH) aan van de bekende dranken. Hoe lager de pH, des te zuurder de vloeistof en dus des te erosiever voor het gebit. Reeds bij een pH beneden de 5,5 in de mondholte kan het tandglazuur gaan oplossen. Hoe groot de uiteindelijke schade aan het gebit is, hangt af van een reeks bijkomende factoren. Denk aan het bufferend vermogen van het speeksel zelf, het soort frisdrank, het gebruik van andere voedingsmiddelen, het poets- en kauwgedrag, de tongbewegingen, het aantal zuurmomenten per dag, en hoe lang een zure drank of het levensmiddel in de mond wordt gehouden.
‘Tanderosie treedt bij bierdrinkers bijvoorbeeld alleen op, wanneer zij door overmatig gebruik gaan braken. Evenzo treedt tanderosie nauwelijks door yoghurt op dankzij het hoge calcium- en fosfaatgehalte. Wanneer de pH van een drank lager is dan 4, kan die drank doorgaans eroderend werken op tandglazuur.’
Tabel 1. De zuurgraad van een aantal dranken en sappen
Niet erosieve drank pH Waarde Erosieve drank pH Waarde
Zuiver water 7,0 Alcoholische mix 3,4
Thee, naturel 7,1 Sportdrank 3,4
Melk, halfvol 6,8 Rode/witte wijn 3,4
Kruidenthee 6,0 Kinder-cola 3,3
Vruchtenthee 6,0 Sinas 3,3
Karnemelk 4,4 Sinaasappelsap 3,2
Bier/pils 4,3 Up-dranken 3,2
Yoghurt(drank) 3,8 Limonadesiroop 3,0

Voedingsmiddelen
Alle zure voedingsmiddelen kunnen het gebit aantasten, hoe gezond ze verder misschien ook zijn.
Dit geldt vooral voor zuur fruit en dan in het bijzonder voor citrusvruchten en bessen.
Maar ook alle aangezuurde levensmiddelen waaraan azijnzuur, citroenzuur of een ander dieetzuur is toegevoegd, geven bij veelvuldig gebruik aanleiding tot tanderosie.
Vitamine C tabletten
Daarnaast kan de gewoonte om op vitamine C tabletten te zuigen in plaats van deze direct door te slikken funest zijn voor het tandglazuur en tandbeen.
Het merendeel van de verkrijgbare vitamine C preparaten is namelijk smakelijk gemaakt door toevoeging van een zoetstof en citroenzuur, terwijl vitamine C (ascorbinezuur) van zichzelf al licht zuur is.
Tabel 2. Voorbeelden van voedingsmiddelen met erosieve werking
⦁ Appel
⦁ Citrusfruit
⦁ Jam
⦁ Sinaasappel
⦁ Appelstroop
⦁ Druiven
⦁ Kiwi
⦁ Slasaus
⦁ Bessen
⦁ Frisdrank
⦁ Limoen
⦁ Tafelazijn
⦁ Fruit
⦁ Vitamine C
⦁ Citroen
⦁ Mayonaise
⦁ Vruchtensappen
Maagzuur
Evenals andere zuren kan ook maagzuur (=zoutzuur) tanderosie veroorzaken wanneer het bijvoorbeeld door braken en oprispingen in de mondholte komt.
Hoe vaker het maagzuur in de mond komt, des te sterker treedt tanderosie op.
Een hoog risico voor deze vorm van tanderosie hebben:
⦁ patiënten met maagaandoeningen die gepaard gaan met oprispingen en braken;
⦁ patiënten met anorexia nervosa (een extreme drang te vermageren, vaak in combinatie met braken);
⦁ patiënten met boulimia nervosa (overmatige eetaanvallen, gevolgd door bewust braken);
⦁ mensen met een alcoholverslaving. De tanderosie wordt dan meestal niet veroorzaakt door de alcohol, maar door de ermee samenhangende oprispingen en braakneigingen;
⦁ hemodialysepatiënten. Deze patiënten kunnen braakneigingen hebben na het dialyseproces, waardoor ook zij risico lopen op tanderosie;
⦁ patiënten met maag-slokdarm reflux-ziekte. Bij deze aandoening komt tijdens oprispingen ook wat maagzuur in de mondholte. Deze reflux-ziekte komt bij veel geestelijk gehandicapte kinderen voor en kan zelfs gepaard gaan met het herkauwen van voedsel, waardoor zowel het tandcariës- als het tanderosieproces bevorderd wordt.

Doordat bij de bovengenoemde aandoeningen het maagzuur door een reflex de mondholte wordt binnen gestuwd, komt het maagzuur het eerst in aanraking met de verhemeltezijde van de boven-voortanden en -kiezen. Die gebitselementen zijn dan ook meestal het sterkst aangetast. Wanneer u bijvoorbeeld op een bicarbonaat-tablet zuigt (Rennie), kunt u het maagzuur onschadelijk maken. Dit mag echter niet frequent gebeuren in verband met vervelende bijwerkingen.
Beroeps- en sportgebonden tanderosie
Sommige beroepsgroepen lopen een extra groot risico doordat zij regelmatig worden blootgesteld aan zure lucht.
Wanneer men deze lucht, die bijvoorbeeld door zwavelzuur of zoutzuur is verzuurd,
via de mond inademt, kan het harde tandweefsel worden aangetast.
Tot de risicogroepen voor deze bijzondere vorm van tanderosie behoren fotografen die in de donkere kamer werken, werknemers in elektrolytische zinkfabrieken, werknemers in fabrieken waar met bepaalde enzymen wordt gewerkt en werknemers in verffabrieken.
Soms treedt tanderosie van de voortanden ook op bij wedstrijdzwemmers die een aantal uren per week trainen in gechloreerd water dat onvoldoende is geneutraliseerd. Ook sporters die regelmatig sportdrank gebruiken lopen een verhoogd risico op tanderosie.
Sportdranken zijn namelijk sterk aangezuurd: zij bevatten zelfs tot 300 gram citroenzuur per liter!
Omdat sporters tijdens langdurige sportbeoefening regelmatig sportdrank met kleine slokjes tot zich nemen, kan dit ook weer resulteren in tanderosie.
Aanbevelingen
Om tanderosie te voorkomen óf om het tanderosieproces te vertragen doen wij de volgende aanbevelingen:
⦁ verminder het gebruik van zure dranken en levensmiddelen; neem als alternatief zo mogelijk thee (gewone, niet vruchten- of kruidenthee !) en koffie, uiteraard zonder suiker. Andere alternatieven zijn zuiveldranken;
⦁ houdt zure dranken en levensmiddelen zo kort mogelijk in de mond; niet rond tong en tanden spoelen en liefst met een rietje drinken; zuig niet op zuur snoepgoed, vitamine C- tabletten en aangezuurde levensmiddelen;
⦁ beperk het eten van zuur fruit tot 1 à 2 maal per dag;
⦁ neutraliseer het zuur na het gebruik van een zuur voedingsmiddel door uw mond te spoelen met water of melk of eventueel door te kauwen op een kauwgom met een buffer;
⦁ indien u bij het ontbijt een vruchtensap wilt drinken, poets de tanden dan bij voorkeur vóór het ontbijt;
⦁ wacht na het nuttigen van een zure drank of zuur voedingsmiddel minstens 1 uur alvorens u de tanden poetst en doe dit met een zachte tandenborstel. Voor een goede mondhygiëne is het reinigen tussen tanden en kiezen met behulp van flossdraad, tandenstokers of ragers aan te bevelen; poets bijvoorbeeld met een tandpasta zonder agressief
schuimmiddel, die de beschermende speekseleiwitten op het glazuur intact laat;
⦁ naast het gebruik van een gefluorideerde tandpasta (waar bicarbonaat is toegevoegd) is het tevens raadzaam de mond dagelijks te spoelen met een 0,05 % fluoridespoeldrank;
⦁ het heeft een gunstig effect als u regelmatig gedurende korte tijd kauwt op een suikervrije kauwgom of, nog beter, op een gebufferde kauwgom die carbamide (ureum) en/ of bicarbonaat bevat; zo neutraliseert u het zuur.

Tien vaak gestelde vragen over het tanderosieproces
1. Wordt het ‘erosieproces’ gestopt door het spoelen met natriumfluoride, of alleen vertraagd?
Fluoride maakt tandglazuur harder en minder goed oplosbaar in zuur, waardoor het erosieproces in ieder geval vertraagd wordt.
2. Heeft het zin om bijvoorbeeld twee of drie keer per dag te spoelen, of is één keer (’s avonds) voldoende?
Wij adviseren tanderosiepatiënten om één keer per dag met een fluoridespoeldrank te spoelen; twee keer poetsen met fluoride- en bicarbonaat-houdende tandpasta is raadzaam, maar niet binnen een uur nádat een zuur voedingsmiddel is genuttigd.

3. Wordt door de lage pH van een voedingsmiddel alleen het glazuur aangetast of kunnen kronen, tandvlees, (witte) vullingen, tandhalzen ook extra ’slijten’?
Kronen, amalgaam, de meeste witte vullingen en ook tandvlees worden niet door zuur aangetast; daarentegen is een aantal witte vullingen (namelijk die van glasionomeercementen) wél zuurgevoelig; tandhalzen en tandbeen worden wél door zuur aangetast, maar minder dan het tandglazuur.

4. Is de pH in de mond de hele dag constant hoog ? Of wordt hij ‘zuurder’ zodra je iets eet, of alléén als je iets zuurs eet of drinkt ?
De pH van het speeksel is altijd het laagst wanneer de speekselklieren speeksel uitscheiden zonder dat sprake is van een of andere stimulatie; zodra je kauwt, bijvoorbeeld op suikervrije kauwgom, wordt de pH automatisch hoger; nog beter is het als je een kauwgom met een buffer gebruikt, b.v. met carbamide en/ of bicarbonaat; je speeksel wordt alleen zuurder als je iets zuurs eet of drinkt.
5. Als je iets zuurs hebt genuttigd (b.v. glas jus d’ orange), hoe lang moet je dan wachten voordat je je tanden mag poetsen?
Minstens 1 uur wachten met poetsen en vooral niet te hard poetsen!
Advies: drink frisdrank of een vruchtensap door een rietje en houdt de zure drank zo kort mogelijk in de mond; spoel eventueel na met water of melk.
6. Is het niet beter om na het nuttigen van iets zuurs meteen even met natriumfluoride te spoelen?
Spoelen met een fluoridespoeldrank na een zuuraanval heeft weinig effect, omdat het zuur dan al zijn ontkalkende uitwerking heeft gehad. Vooraf spoelen met een fluoridespoeldrank versterkt het glazuur. Als je ’s morgens bij het ontbijt zuur fruit of een vruchtensap gebruikt, is het aan te bevelen om niet direct na het ontbijt de tanden te poetsen.
7. Welk type tandenborstel kun je het best gebruiken: hard – medium – zacht – erg zacht?
Poetsen met een zachte borstel is het beste; reinig na het poetsen de ruimten tussen de tanden met een houten tandenstoker of een flossdraad.
8. Heeft erosie ook invloed op de kleur van het gebit (bijvoorbeeld minder wit)?
Aangetast glazuur zal kleurstoffen sterker binden. Bovendien wordt het tandbeen naarmate het glazuur dunner wordt, steeds meer zichtbaar door het glazuur heen en tandbeen heeft een lichtgele kleur!

9. Kan de pH van speeksel naarmate je ouder wordt nog veranderen of blijft deze je hele leven constant; is je speeksel over bijvoorbeeld 5 of 10 jaar zuurder?
In principe neemt de pH van speeksel niet af bij het ouder worden maar jonger glazuur is zachter dan oud glazuur. Daarom lopen jongeren meer kans op tanderosie en tandcariës Veel medicijnen hebben als bijwerking dat ze de afgifte van speeksel remmen en de natuurlijke bescherming door het speeksel wordt door het gebruik van vele soorten medicijnen verminderd.
In die gevallen is stimulatie van de speekselafgifte, bijvoorbeeld door kauwgomgebruik, aan te bevelen.
10. Wordt het gebit ook zwakker door tanderosie zodat, bijvoorbeeld bij een val, de tanden wat gemakkelijker kunnen breken (hoekje uit), of als je bijvoorbeeld op een steentje bijt (krentenbrood!) er sneller een hoekje van je kies af springt?
De buitenlaag van het glazuur is het allerhardst. Een geërodeerde tand kan inderdaad sneller afbrokkelen, met name op de snijvlakken (fronttanden) of kauwvlakken. Het afbrokkelen van de tanden heeft vooral te maken met het dunner worden van het tandglazuur.